TÔI TỰ HỌC
Tác giả: Thu Giang Nguyễn Duy Cần
Chuyển text, soát lỗi: cailubietdi
Ebook: Cuibap
Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com

Mục lục
Tựa
Chương thứ nhất
Thử tìm một định nghĩa
Chương thứ hai
Những yếu tố chính
Chương thứ ba
Những điều kiện thuận tiện cho sự tự học
Chương thứ tư
Những phương tiện chính yếu
Chương thứ năm
Đọc những gì?
Chương thứ sáu
Học những gì?
Chương thứ bảy
Ba yếu tố chính để xây dựng một nền văn hóa vững vàng
Chương thứ tám
Một vài nguyên tắc làm việc

TỰA

Tôi còn nhớ một câu chuyện ngụ ngôn Ả Rập rất ngộ nghĩnh sau đây
do văn sĩ Anatole France thuật lại: Có một nhà vua gọi các bậc trí giả trong
nước, bảo tìm tòi và mang lại cho ông sự khôn ngoan. Các nhà bác học ấy
sưu tầm tất cả sách vở hay nhất trong nước để chở đến cho nhà vua. Nhà vua
đang bận vui chơi trong một yến tiệc nên không có ngày giờ đọc: “Nhiều
quá! Làm sao đọc hết được? Suốt đời ta cũng không đọc hết. Các người hãy
tuyển lại trong đống sách ấy những quyển nào hay nhất và cần thiết nhất
thôi”.
Các nhà bác học ngày đêm tuyển chọn, còn được một số sách hay nhất,
bèn đem chở đến nhà vua. Bấy giờ, nhà vua đang mơ màng buồn ngủ, bèn
bảo: “Vẫn còn nhiều quá! Các khanh cố gắng thêm lên, đọc lại thật kỹ các
sách này và tóm tắt lại tinh hoa của nó, viết lại thành một quyển sách thôi,
rồi ta sẽ đọc quyển ấy để thu thập sự hiểu biết của những bậc thông minh
nhất thế giới từ cổ chí kim, có phải tiện hơn không?”.
Các nhà bác học uyên thâm nhất cặm cụi cả năm trường mới rút đặng tinh
hoa vào một bộ sách duy nhất. Lòng mừng khấp khởi, vị cao niên nhất trong
các nhà thông thái ôm bộ sách quí ấy vào đền. Nhà vua cũng vẫn chê là còn
dài dòng lắm: “Khanh hãy cố gắng rút tất cả tinh hoa bộ sách này làm thành
một câu thôi, như thế ta chỉ học lấy câu ấy để biết được tất cả cái biết của
con người từ xưa đến nay, trong khắp thiên hạ”.
Nhà thông thái trở về, và sau một tháng trở vào đền, cầm theo câu tư
tưởng chứa đựng tinh hoa tất cả sự hiểu biết của con người, viết trên một tấm
lụa ngà: “Con người sinh ra, yếu đuối, trần truồng. Càng ngày càng lớn hơn,
về sức mạnh cũng như về dục vọng, nhưng lòng tham muốn lại không bao
giờ thỏa mãn. Rồi tàn tạ, rồi tiêu vong”.
Nhà vua đang bận sửa soạn ra quân, tỏ vẻ giận dữ nói: “Điều ấy có gì mà
phải nói. Ta đã biết dư rồi! Các anh toàn là bọn láo cả!”
❉❉❉
Câu chuyện này muốn nói gì thế? Theo Charles Baudoin, trong những ý
kiến các trí giả xưa nay, ý kiến này của Alain có lẽ là đúng nhất: “Văn hóa là

điều không thể truyền được mà cũng không thể tóm tắt lại được”.
Tôi cũng nhìn nhận lối nhận xét trên đây của Alain là đúng. Như thế, sao
lại còn viết ra quyển Tôi tự học để làm gì?
Tự học là một nghệ thuật. Là nghệ thuật thì không thể truyền được. Trang
Tử cũng có câu chuyện ngụ ngôn sau đây, gẫm rất là ý vị: “Hoàn công đọc
sách ở trên lầu. Có người thợ mộc đang đẽo bánh xe ở nhà dưới, nghe tiếng
đọc, bỏ tràng, đục, chạy lên thưa với nhà vua:
- Cả dám hỏi nhà vua học những câu gì thế?
Hoàn công nói:
- Ta đọc những câu của Thánh nhân.
- Thánh nhân hiện còn sống không?
- Đã chết cả rồi?
- Thế thì những câu nhà vua đọc chỉ là những cặn bã của cổ nhân đấy
thôi.
- À! Anh thợ! Ta đang đọc sách, sao dám được nghị luận. Hễ nói có lý thì
ta tha, bằng không có lý ta bắt tội.
Người thợ mộc nói:
- Tôi xin cứ lấy việc tôi làm mà suy luận. Khi đẽo bánh xe, rộng, hẹp, vừa
vặn, đúng mực thì thật là tự tâm tôi liệu mà nảy ra tay tôi làm, như đã có
phép nhất định, chứ miệng tôi không thể nói ra được. Cái khéo ấy, tôi không
thể dạy được cho con tôi, con tôi không thể học được của tôi. Bởi vậy, năm
nay tôi đã bảy mươi tuổi rồi mà vẫn giữ nghề đẽo bánh xe. Người xưa đã
chết thì cái hay của họ khó truyền lại được, tưởng cũng như đã chết cả rồi.
Thế thì những câu nhà vua học, thực ra chỉ là những cặn bã của người xưa
mà thôi”.
Thật có đúng như lời của Alain đã nói:
“Văn hóa là một cái gì không thể truyền, cũng không thể tóm tắt lại
được”.
❉❉❉
Văn hóa tuy không thể truyền được cái hay nhưng có thể khêu gợi và
giúp cho người ta đi đến chỗ hay. Cũng như nguyên tắc dạy vẽ, tuy không
truyền lại được cái thiên tài của họa sĩ, nhưng cũng giúp cho người người có
thể có được những lề lối làm việc để thành một nhà họa sĩ chân tài.

❉❉❉
Tác giả là người đã vất vả rất nhiều trong con đường học vấn. Trước đây,
tác giả là người rất kém về trí nhớ, lại cũng kém cả thông minh và sức khỏe,
sau khi ra trường cảm thấy mình bơ vơ, ngơ ngác trước con đường học vấn
mênh mông. Thú thật, ở trường tác giả không học được gì hơn là những ý
thức thông thường, nhưng không “tiêu hóa” được bao nhiêu. Là vì chương
trình quá nặng mà thời gian “tiêu hóa” rất ngắn. Cho nên ra trường được vài
năm thì dường như đã quên gần hết những gì mình đã học. Sở dĩ sau này có
được chút ít học vấn, dù nông cạn đến đâu, cũng đều nhờ công phu tự học
cả. Tác giả nhận thấy câu nói này của Gibbon rất đúng: “Mỗi người đều nhận
được hai thứ giáo dục: một thứ do người khác truyền cho; một thứ, quan
trọng hơn nhiều, do mình tự tạo lấy”. Đó là trường hợp của tác giả. Và, như
bác sĩ Gustave Le Bon đã nói, tác giả cũng đã “dùng phần thứ hai của đời
mình để đả phá những ảo vọng, những sai lầm và những nếp suy tưởng hẹp
hòi lạc hậu mà mình đã hấp thụ được trong khoảng đời thứ nhất” của mình ở
nhà trường.
❉❉❉
Trước đây, về vấn đề này, tác giả đã có cho xuất bản hai quyển Óc sáng
suốt và Thuật tư tưởng. Quyển Tôi tự học này chỉ để bổ túc hai quyển trước
mà thôi. Bởi vậy, nếu bạn đọc nhận thấy rằng đề cập đến vấn đề học hỏi mà
bỏ qua vấn đề luyện trí nhớ, tập quan sát, luyện giác quan, cũng như phương
pháp suy luận là một điều thiếu sót lớn, thì xin các bạn nên biết cho rằng
những vấn đề ấy đã được bàn rất rộng trong hai quyển đã kể trên. Lắm khi
cũng có một vài vấn đề đem ra bàn lại, dĩ nhiên là với nhiều tài liệu phong
phú hơn, được bàn rộng về nhiều khía cạnh hơn.
Đây là một mớ nguyên tắc, không phải chỉ tự mình tìm ra, mà phần nhiều
là của những bậc tiền bối cổ kim, đã giúp ích tác giả rất nhiều trong con
đường học vấn. Những kinh nghiệm của tác giả trong thời gian tự học
thường chỉ dùng để bàn rộng và bình phẩm những nguyên tắc do các bậc đàn
anh chỉ dẫn. Dĩ nhiên là khi biên chép lại, tác giả nhìn nhận rằng nó đã giúp
được rất nhiều cho mình, và như thế cũng có nghĩa là rất có thể nó sẽ không
giúp ích gì cho những ai khác có những thiên tư cùng năng khiếu khác mình.
Vì vậy mới có tên làm tựa sách là Tôi tự học mà không dám đề là Tự học

suông, như các sách cùng loại đã xuất bản. Như vậy, những thiếu sót, hoặc
vụng về, hoặc sai lạc đều là do những kinh nghiệm còn nhiều bỡ ngỡ của tác
giả. Seignobos, Désiré Roustan, Marcel Prévost, Jean Guitton, Jules Payot,
Gustave Rudler, là những học giả mà tác giả đã chịu nhiều ảnh hưởng nhất,
không phải về tư tưởng mà về phương pháp tự học.
❉❉❉
Học là để cho đầu óc và tâm hồn càng ngày càng cao hơn, rộng hơn. Có
cao, có rộng thì mới tránh được cái nạn “thiên kiến”, “chấp nhất” của những
đầu óc hẹp hòi. “Óc hẹp hòi”, theo Charles Baudoin, “là những đầu óc không
thưởng thức nổi những gì mình không ưa thích”. Ông lại nói: “Từ sự không
có văn hóa đến lòng thiên chấp, chỉ có một bước mà thôi” (De l'inculture à
l'intolérance, il n'y a qu'un pas). Thật có như vậy.
Người có văn hóa cao là người mà tâm hồn thật cao rộng, dung nạp được
tất cả mọi ý kiến dị đồng, không có những thành kiến hay tư tưởng một
chiều, bao giờ cũng nhìn thấy tất cả mọi bề mặt và bề trái của sự đời. Bởi
vậy, muốn có được một tâm hồn cao rộng ít ra phải có một nền học thức
rộng đủ mọi mặt, kiêm cả đông tây, kim cổ. Kẻ nào tin tưởng một cách quả
quyết rằng chỉ có mình nắm được chân lý tuyệt đối là kẻ không thể có lòng
khoan dung rộng rãi. Nhất là không thể là một nhà tâm lý sâu sắc được.
Học rộng sẽ giúp ta đi từ “tuyệt đối luận” qua “tương đối luận”, biết vượt
lên trên những lập trường eo hẹp hạn định của một hệ thống tư tưởng hợp
với mình để thông cảm với những hệ thống tư tưởng khác không hợp với
lòng ưa thích của mình. Người học thức rộng là người biết thưởng thức tất cả
mọi hình thức văn hóa bất luận đông tây hay kim cổ.
Đầu óc hẹp hòi, hay suy nghĩ có một chiều, nên dễ sinh ra cuồng tín.
Cuồng tín là tai họa ghê gớm nhất của thời đại, bất cứ là thời đại nào. Trừ
bớt nó được chút nào, may ra chỉ có văn hóa. Như vậy, phải chăng văn hóa
là phương tiện tranh đấu duy nhất để đem lại tình thương và hòa bình cho
nhân loại? Đó là mục tiêu cao nhất của văn hóa: Làm cho con người hoàn
thành sứ mạng của con người.
Thu Giang Nguyễn Duy Cần
Sài thành 22 tháng 5 năm 1960

CHƯƠNG THỨ NHẤT
Thử Tìm Một Định Nghĩa
A. Thế nào là người học thức?

Lễ Ký có nói: “Ngọc bất trác, bất thành khí; nhân bất học, bất tri lý”.
Có người dịch như vầy: “Ngọc chẳng mài, chẳng ra chi. Người mà chẳng
học, trí tri đâu tường...”.
Nhưng thế nào là “người có học”?
Có kẻ đậu năm ba bằng, có người đậu cử nhân, tiến sĩ thế mà cũng còn bị
người ta mắng cho là đồ “vô học”. Như thế thì “người có học” là người như
thế nào? Chắc chắn, nó phải có một định nghĩa rõ ràng, nhưng thường được
hiểu ngầm hơn là nói trắng ra.
Tôi có quen nhiều bạn đậu kỹ sư điện, thế mà trong nhà có máy điện nào
hư, phải đi tìm những anh thợ máy điện đến sửa. Nếu ta bảo họ giảng nghĩa
về điện học, thì phải biết, họ sẽ làm cho ta điếc óc. Tôi có biết nhiều ông
giáo sư ở trường sư phạm ra, thế mà trong khi dạy học, họ không biết áp
dụng một nguyên tắc sư phạm nào cả; học trò vẫn than phiền là giờ dạy của
họ buồn ngủ muốn chết, không hiểu được gì cả. Rồi họ còn bảo: “Học trò mà
học dở, không phải lỗi tại thầy”. Tôi cũng thấy vài ông đậu bằng tiến sĩ hay
thạc sĩ triết học, thế mà cách ăn ở với đời vụng dại như một người ngu,
không hiểu chút gì về tâm lý của con người cả.
Ai ai, nếu để ý quan sát, cũng sẽ nhận thấy như tôi. Sự tình ấy không phải
lỗi gì nơi những người ấy, họ là nạn nhân của chế độ nhà trường ngày nay,
mà tôi sẽ bàn đến ở một nơi khác. Tôi chỉ muốn nói, những người có những
bằng cấp trên đây, họ có hơn gì kẻ vô học không? Nếu có hơn là họ hơn về
lý thuyết nhưng về phần thực tế, họ đâu có hơn gì một con vẹt. Nói cho đúng
hơn, họ chỉ có “học” mà không có “hành”. Học là để biết. Biết, mà không
thực hành được, cũng chưa gọi là “biết”. Tri và hành cần phải hợp nhất mới
được gọi là người “có học thức”.
Người xưa có ví: “Con chiên ăn cỏ, đâu phải để mà nhả cỏ, mà là để biến
thành những bộ lông mướt đẹp. Con tằm ăn dâu, đâu phải để mà nhả dâu, mà

là để nhả tơ”. Học mà không “tiêu hóa”, có khác nào con chim nhả cỏ, con
tằm nhả dâu. Người ta rồi cũng chẳng khác nào cái máy thu thanh, chỉ lặp lại
những gì kẻ khác đã nói. Học như thế, không có lợi ích gì cho mình mà còn
hạ phẩm cách của con người ngang hàng với máy móc. Georges Duhamel có
nói: “Đừng sợ máy móc của bên ngoài, hãy sợ máy móc của cõi lòng”. Một
xã hội mà con người chỉ còn là một bộ máy thì sứ mạng của văn hóa đã đến
ngày cùng tận rồi, mà tinh thần loài người rồi cũng đến lúc diệt vong: có xác
mà không hồn. Học mà đưa con người đến tình trạng ấy, tôi tưởng thà đừng
học có hơn không? Cái hiểm trạng của xã hội ngày nay phải chăng một phần
nào đều do những bộ óc “học thức nửa mùa” ấy gây nên?
Thế thì, “học” và “học thức” không thể lầm lẫn với nhau được. Ta cần
phải để ý phân biệt hai lẽ ấy.
Thật vậy, có những sự hiểu biết chỉ “bám” ngoài da mà không thể “ăn
sâu” vào tâm khảm của ta. Nó là một nước sơn bóng nhoáng và chỉ là một
lớp sơn thôi. Cái học của ta không ảnh hưởng gì đến tâm hồn ta cả. Trái lại,
cũng có nhiều thứ hiểu biết liên lạc với ký ức ta, với tư tưởng ta, với tình
cảm dục vọng ta, nó hòa hợp với con người tinh thần của ta không khác nào
khí huyết tinh tủy đối với thân thể của ta vậy. Giữa những sự hiểu biết ấy và
ta, có một thứ tác động và phản động, xung đột nhau, hòa hợp nhau để thay
đổi nhau và thay đổi luôn cả con người của ta nữa.
Tôi muốn nói: giữa ta và những điều ta học hỏi phải có một sự “tiêu hóa”,
hay nói theo Kinh Dịch, phải có một việc thần hóa (thần nhi hóa chi) mới
được.
Vậy, ta phải dành chữ “học thức” cho những bộ óc thông minh biết đồng
hóa với những điều mình đã học. Như thế thì, học nhiều và học thức không
giống nhau.
Phần đông chúng ta thường nhận lầm việc ấy. Chúng ta thường đánh giá
con người theo bằng cấp của họ, những bằng cấp ấy phần nhiều là những
bằng cấp trí nhớ: kẻ nào nhớ giỏi thì thi đậu. Sự nhận xét sai lầm này gây
không biết bao tai họa cho loài người hiện thời.
Tóm lại, người học thức không phải cần biết thật nhiều, mà cần phải thật
biết những gì mình đã biết.
“Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dã” - Biết, thì biết là mình biết,

không biết thì biết là mình không biết, ấy mới thật là biết. Học thức là một
vấn đề thuộc “phẩm”, chứ không phải thuộc “lượng”.
Cái học mà đã được đồng hóa rồi thì không còn nói là cái học bên ngoài
nữa. Cỏ mà bị chiên ăn rồi, không còn là cỏ nữa. Dâu mà bị tằm ăn, không
còn gọi là dâu nữa.
Học cũng như ăn.
❉❉❉
B. Học để làm gì?
Học để làm gì? Và tại sao ta phải học?
Ta phải quan sát chung quanh ta, ta sẽ thấy có hai hạng người: học vì tư
lợi, và học không vì tư lợi gì cả, nghĩa là học để mà học, học theo sở thích
của mình.
Hạng học vì tư lợi, chiếm một phần rất đông. Họ học một nghệ thuật nào,
một khoa học nào, một nghề nghiệp nào là để tìm một kế sinh nhai. Cái ý
muốn thiết thực này cũng là cái ý muốn chính của các bậc làm cha mẹ khi
tìm thầy cho con, hay khi gởi chúng đến trường. Mà chính các học sinh, đa
số cũng chỉ có một mục đích ấy: nắm lấy bằng cấp để tìm lấy một con đường
sinh kế.
Thật ra, cũng có nhiều kẻ, đối với nghề nghiệp sau này của mình cảm
thấy thích thú lắm. Cũng có thể rất sung sướng khi nghĩ đến sau này sẽ được
làm kỹ sư, giáo sư, nghệ sĩ hay sĩ quan... Nhưng, cái ý nghĩ nhờ đó để kiếm
địa vị, tiền bạc, danh vọng, quyền tước... cũng đủ làm cho tâm hồn mình mất
cả cái sung sướng tinh khiết của cái học vô tư lợi. Cái mộng của tuổi trẻ qua
rồi, tôi thường thấy có nhiều bậc phụ huynh không muốn cho con em mình
sau này đeo đuổi theo nghề nghiệp của mình. Học để tìm một nghề nghiệp
làm kế sinh nhai, có cái lợi ích của nó, không một ai có thể chối cãi được;
nhưng dầu thích hay không thích, nó chỉ là một cái học để thành công, một
cái học vị lợi, mà đối với những người có đầu óc thiết thực, ít lý tưởng, cho
là thỏa mãn lắm rồi!
Bên những nhà “tập sự” vị lợi ấy, chúng ta cũng thấy có nhiều kẻ, ngay
buổi còn thơ, nhất là lúc mà trí thức đương chừng nẩy nở, họ ham học mà
không có một ý nghĩ gì vụ lợi cả: không phải để kiếm tiền, không phải để
tìm địa vị, cũng không phải để tìm danh vọng. Chiều theo ý của cha mẹ,

hoặc vì hoàn cảnh bắt buộc mà phải chọn một nghề nào, kỳ thực họ không
để chút tâm hồn nào nơi ấy cả. Họ là một công chức sở hối đoái mà họ mê
say thi phú hay âm nhạc. Họ là một sĩ quan mà họ mê say lịch sử hay văn
chương. Họ là một trạng sư mà họ mê say toán học. Có kẻ, ngoài giờ phải lo
lắng dồi mài nghề nghiệp của mình để kiếm ăn, cũng ráng dành một vài giờ
để thỏa mãn tính tò mò của mình, học những môn không lợi ích gì cho cái
đời vật chất của mình cả, khi thì đọc triết học, khi thì đọc sách nghiên cứu về
văn chương, lắm khi tập tễnh cầm bút viết văn hay hội họa.
Đấy cũng là một cách học, một cái học hoàn toàn không chút gì vị lợi.
Những kẻ học như thế, họ học văn chương vì văn chương, học nghệ thuật vì
nghệ thuật, học khoa học vì khoa học.
Hai hạng người trên đây, ai có lý? Ai vô lý? Thật cũng khó mà trả lời. Cái
thích của người này chưa chắc cũng là cái thích của người kia.
Lại còn có người họ thích không học gì cả, thì sao? Họ sẽ nói: “Đời người
ngắn ngủi, học cùng không học thì có khác nhau gì. Anh thích khoa học, tạo
hóa ban cho anh nhiều năng khiếu, thì anh thành nhà bác học giúp đời, còn
tôi, không có năng khiếu gì cả, cố mà nhồi vào sọ những cái học hỏi của kẻ
khác, cố mà sản xuất những tác phẩm không hơn gì những bài làm của học
sinh... thì phỏng có lợi ích gì! Ta hãy cứ tìm lấy những hạnh phúc rẻ tiền
không cần dụng công nhọc sức chi cả có hơn không? Anh đọc Truyện Kiều,
anh biết thích; tôi, tôi đọc Lục Vân Tiên, tôi cũng biết thích vậy. Anh, anh
thích nhạc tân kỳ, anh thích nhạc Âu Mỹ. Tôi, tôi nghe vọng cổ, tôi xem hát
bội, tôi cũng biết thích vậy. Anh đọc tiểu thuyết của Âu Mỹ, anh biết hay;
còn tôi, tôi đọc tiểu thuyết kiếm hiệp của Phú Đức [1], tôi cũng biết mê say...
Vậy, cũng chưa chắc cái sướng của anh hơn cái sướng của tôi”.
Ta phải trả lời với họ cách nào?
Đã không thiếu gì những quyển luân lý tân cựu trả lời với họ rất hùng
hồn. Nhưng theo tôi, mặc dầu có rất nhiều bài văn mà tài hùng biện của tác
giả không thể chối cãi được, tôi thấy cũng chưa đủ sức cảm hóa hạng người
trên đây.
Ta hãy can đảm nhìn ngay sự thật; có nhiều kẻ họ sống hết sức hạnh phúc
trong sự ngu dốt và ở không của họ. Họ ghét đọc sách, họ ghét suy nghĩ, họ
ghét làm việc bằng tinh thần cũng như họ ghét gông cùm tù tội vậy: một vấn

đề hoàn toàn thuộc về bản chất.
Goethe, lúc mà danh vọng của ông lên đến tột độ, ngày kia dạo trên bờ
sông thành Naples gặp một tên ăn mày nằm ngủ phơi mình trong ánh nắng.
Ông dừng chân, tự hỏi: “Ta và anh ăn mày này, ai hạnh phúc hơn ai?”. Thật
cũng khó mà trả lời cho dứt khoát. Tuy nhiên, tôi chắc chắn, các bạn cũng
như tôi, chúng ta thích sống trong hạnh phúc của Goethe hơn. André Gide
cũng nói: “Một cái hạnh phúc mà vô tâm, tôi không chịu sống trong hạnh
phúc ấy”.
Nếu bạn là người theo phái “ăn rồi nằm ngửa nằm nghiêng, có ai mướn
tớ, thời khiêng tớ về...” nghĩa là theo phái thích “ăn không ngồi rồi”, “tối
thiểu nỗ lực” và cho đó là hạnh phúc nhất đời, xin mời bạn hãy để quyển
sách này xuống. Nó không phải viết cho bạn.
Thú thật, tôi không đủ tài để thuyết phục bạn. Sách này viết ra cho những
ai cùng một ý kiến với tôi, cho rằng hạnh phúc của Goethe hơn hạnh phúc
của anh ăn mày, hay nói cho đúng hơn, Goethe cao trọng hơn anh ăn mày.
Theo tôi, hạnh phúc là được làm chủ hành động ta, tư tưởng ta, tình cảm
ta... và mỗi ngày mỗi làm cho con người của ta thêm sáng suốt hơn, thêm tự
do hơn, thêm to rộng hơn... nghĩa là thêm mới mẻ hơn. “Cẩu nhật tân, nhật
nhật tân, hựu nhật tân” - Mỗi ngày một mới, và ngày càng mới mãi. Đấy là
lời khắc trên bồn tắm của vua Thành Thang ngày xưa. Và cũng chính là lý
tưởng của Pasteur: “Cao lên, cao hơn lên, và cao lên mãi”.
Như thế, ta thấy rõ mục đích của sự học là gì rồi. Học, là để mưu hạnh
phúc, nghĩa là để làm cho mình càng ngày càng mới, càng ngày càng cao,
càng ngày càng rộng... Học, là tăng gia sự hiểu biết của mình, là mở rộng
tâm hồn của mình bằng cách thu nhận sự hiểu biết cùng những kinh nghiệm
của kẻ khác làm của mình. Có khác nào một đứa trẻ mới sinh, cân không đầy
hai ba ký. Thế mà nhờ đâu càng ngày càng lớn đến năm sáu chục ký trong
khoảng vài mươi năm sau? Phải chăng nhờ rút lấy những vật liệu chung
quanh: không khí, món ăn, món uống... mà tiến từ nhỏ đến lớn, từ yếu đến
mạnh, nghĩa là càng ngày càng mới, càng ngày càng cao, càng ngày càng
lớn. Bởi vậy, trước đây tôi có nói: “Học cũng như ăn”.
Ăn mà không tiêu thì có hại cho sức khỏe. Học mà không hóa thì có hại
cho tinh thần. Cỏ của con chiên ăn mà được tiêu, không còn gọi là cỏ nữa,

mà là bộ lông mướt đẹp của nó. Dâu của con tằm ăn mà được tiêu, không
còn là dâu nữa, mà là sợi tơ mịn màng tươi tốt của nó. Người có học thức là
người đã thần hóa những cái học của mình. Bởi vậy, người có học thức là
người dường như không biết gì cả, mà không có cái gì là không biết.
Học mà đến mực dường như quên hết cả sách vở của mình đã học thì cái
học ấy mới thật là “nhập diệu”. Herriot nói: “Học thức là cái gì còn lại khi
mình đã quên tất cả”.
Một nhà tâm lý học có nói: “Quên là điều kiện cần thiết của cái nhớ”.
Thật là chí lý. Một điều gì học mà mình còn cố nhớ, là nó chưa được nhập
vào tâm. Chỉ khi nào mình không cần nhớ mà nó vẫn tự nhiên hiển hiện
trong tâm trí mình thì môn học ấy mới được gọi là đã được tiêu hóa. Người
học đánh máy chữ mà còn để ý tìm từng nút chữ, cố nhớ vị trí của mỗi nút
chữ là người đánh máy chưa tinh. Người học đi xe máy mà còn nhớ mình
còn ngồi trên xe máy, còn để ý đến bàn đạp, cách đạp... là người đi xe máy
chưa tinh. Tôi nhớ lúc còn học thi, gần đến ngày thi, tôi băn khoăn nói với
cha tôi: “Sao con học nhiều quá mà nay dường như con không nhớ gì cả.
Lòng con như quên hết, không biết có nhớ được gì không? Con sợ quá!” Cha
tôi cười bảo: “Đấy là con đã học “mùi” rồi. Quên, tức là nhớ nhiều rồi đó.
Con hãy yên tâm...” Thật đúng như lời. Ngày thi, giám khảo hỏi đâu tôi trả
lời liền đó, một cách dễ dàng hết sức.
Trang Tử nói: “Người bắn cung mà còn để ý đến việc bắn cung của mình
là người bắn chưa tinh. Kẻ lội mà còn để ý đến cái lội của mình là người lội
chưa giỏi. Phải biết quên thị phi đi, thì cái tâm mình mới thông suốt được cái
lẽ thị phi.” (Tri vong thị phi, tâm chi thích dã). Hiểu được câu nói này của
Trang Tử là hiểu được cái diệu pháp của phép học rồi vậy.
❉❉❉
C. Thế nào là bậc thiên tài?
Nói đến những bậc thiên tài, nhiều người đã tưởng tượng họ như những
kẻ phi thường, cô phong độc tú, xa hẳn với loài người. Thực ra cũng không
có gì lạ giữa họ và chúng ta cho lắm, có nhiều kẻ còn tệ hơn chúng ta nhiều
về vấn đề thể chất lẫn tinh thần nữa. Họ chỉ khác ta có một điều thôi: họ có
một đức tin vững vàng về phương pháp làm việc của họ. Họ tin rằng với sự
cần cù nhẫn nại và cách làm việc có phương pháp, họ sẽ đạt được ý muốn

cao xa của họ. Theo họ, “thiên tài chỉ là một sự nhẫn nại bền bỉ lâu ngày” mà
thôi.
Darwin, tác giả bộ “Vạn vật nguyên lai luận”, người đã gây được một
cuộc cách mạng to tát trong khoa học là một người có một trí nhớ rất tồi tệ,
một sức khỏe rất bạc nhược.
Spinoza đau bệnh phổi, chết vào khoảng 45 tuổi.
Pascal thì đau mãi và mất sớm năm 39 tuổi.
Montaigne cứ than vãn mãi về trí nhớ thậm tệ của ông cũng như về trí
não “chậm chạp và tăm tối” của ông, còn Herbert Spencer thì không thể nào
làm việc trong một giờ mà không đau. Có ai dám bảo rằng những người nói
trên đây không phải là những bậc vĩ nhân trong nhân loại? Sự nghiệp tinh
thần của họ đều là những kỳ công bất hủ, những tinh hoa của nhân loại. Thế
mà vấn đề thể chất họ còn thua ta xa, còn về vấn đề ti